Μια ακόμη οικογενειακή ιστορία
Όντως οι οθόνες κυρίως κάνουν αυτό που λές μα να που τώρα μας φέρνουν πιο κοντά. Ίσως η Γρέτα της…
Η αγκαλιά που λιώνει τον πάγο
Πριν λίγες μέρες έγραψα για ένα μικρό αγαλματίδιο. Ένα οικογενειακό κειμήλιο που κουβαλά ιστορία και συμβολισμούς — και που, χωρίς να το περιμένω, έφερε στην επιφάνεια όχι μόνο δικές μου ασυνείδητες αλήθειες, αλλά και κάτι ακόμη βαθύτερο. Τη συνειδητοποίηση ότι αυτό που νομίζουμε πως είναι προσωπικό μας βίωμα, συχνά είναι μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικού ασυνειδήτου.
Αν κάνετε τον κόπο να κοιτάξετε την προηγούμενη ανάρτηση, θα δείτε ένα καταπληκτικό σχόλιο από έναν φίλο που ξέρει πολλά. Εκεί περιγράφει πώς τα αρχέτυπα που όλοι λίγο–πολύ κουβαλάμε μέσα μας, όταν συνδυάζονται, μπορούν να φωτίσουν όχι μόνο τους μύθους που έχουμε μάθει, αλλά και τον τρόπο που αυτοί επιδρούν στην ψυχή μας — ή και το πώς την αντανακλούν.
Την επόμενη κιόλας μέρα, αφού είχα διαβάσει το σχόλιο του φίλου μου, ανακάλυψα ένα ακόμη μαγικό μοτίβο. Έναν δεύτερο οικογενειακό θησαυρό που βρισκόταν στα χέρια μου εδώ και χρόνια: ένα βιβλίο, κι αυτό εβδομήντα χρόνων, κι αυτό δώρο της θείας μου στον πατέρα μου, κι αυτό γεμάτο συμβολισμούς που δονούν την ψυχή, την ερμηνεύουν και την απαλύνουν. Τα παραμύθια του Άντερσεν — όχι όπως τα γνώρισα εγώ ή τα παιδιά μου αργότερα, αλλά στην παλιά τους μορφή, με μόνη επεξεργασία τη μετάφραση στα ελληνικά. Ολόκληρα, γεμάτα, αυθεντικά, χωρίς κανέναν να αποφασίζει τι πρέπει να αφαιρεθεί ή να ειπωθεί “πιο απαλά”, για να μην τραυματίζει τα παιδιά.
Και τώρα το μοτίβο συνεχίζει να με εκπλήσσει. Εικόνες από ένα παραμύθι που μιλά κι αυτό για μια ακίδα — μόνο που αυτή τη φορά μπαίνει στο μάτι — αρχίζουν να αναδύονται. Και είναι σαν να ζω κι εγώ την περιπέτεια της Γκρέτα, που ξεκινά για να σώσει τον αγαπημένο της Κάυ από το παγωμένο παλάτι της Βασίλισσας του Χιονιού. Πάλι εδώ η αγάπη είναι αυτή που σώζει· και όχι με μια απλή αφαίρεση της ακίδας. Δεν γίνεται — γιατί η ακίδα έχει φτάσει βαθιά, ως την καρδιά, και κάθε ζεστασιά έχει φύγει από το σώμα του Κάι. Χρειάζεται μια μεγάλη, ζεστή, παρατεταμένη αγκαλιά από τον άνθρωπο που τον αγαπάει πιο πολύ στον κόσμο, και ζεστά δάκρυα που πέφτουν κατευθείαν στην καρδιά του.
Κάτι πολύ προσωπικό τώρα. Αυτή η ζεστή, παρατεταμένη, γεμάτη αγάπη αγκαλιά, είναι τόσο πολύ η θεία μου! Όχι μόνο γιατί με αγκάλιαζε έτσι· αλλά γιατί ήταν η διαβεβαίωση, κάθε φορά, ότι κάποιος με αγαπάει με αυτόν τον τρόπο. Απόλυτα, χωρίς όρους, παντοτινά.
Και κάπως έτσι κατάλαβα πως η αγάπη που λιώνει τον πάγο δεν είναι παραμύθι. Τη γνώρισα από παιδί.
😀 Άσπα, η διαίσθησή σου χτύπησε διάνα (άλλη μια φορά). Και όντως υπάρχει ένα λεπτό αλλά πανίσχυρο νήμα, που ενώνει την αρένα της αρχαίας Ρώμης, με τα παγωμένα τοπία του ευρωπαϊκού βορρά τον 19ο αιώνα…
Η σπουδαία Marie-Louise von Franz, (κορυφαία μαθήτρια του Γιουνγκ), στο έργο της “The Interpretation of Fairy Tales”, μας εξηγεί, πώς τα μεγάλα παραμύθια δεν είναι ποτέ απλές “επινοήσεις”, αλλά οι πιο καθαρές, αποσταγμένες ακτινογραφίες του Συλλογικού Ασυνειδήτου (της κοινής, αρχέγονης δεξαμενής ψυχικών εμπειριών της ανθρωπότητας).
Ο Άντερσεν, όπως κάθε μεγάλος παραμυθάς, λειτούργησε απλώς ως αγωγός: έπιασε το ίδιο αρχαίο μοτίβο του Spinario και του Ανδροκλή, αλλά του “φόρεσε” ρούχα της δικής του εποχής…
Ο Ψυχολογικός Λαβύρινθος και το Τραύμα της Αποσύνδεσης
Στον Ανδροκλή και το Spinario, το τραύμα ήταν σωματικό (ένα αγκάθι στη σάρκα), συμβολίζοντας τον πόνο του φυσικού κόσμου και του ζωικού ενστίκτου. Στη “Βασίλισσα του Χιονιού”, το αγκάθι γίνεται ένα θραύσμα από μαγικό καθρέφτη και δεν καρφώνεται στο πόδι, αλλά στο μάτι και την καρδιά του Κάι.
Ο Καρλ Γιούνγκ (στο Aion: Έρευνες στη φαινομενολογία του Εαυτού) θα ονόμαζε αυτό το φαινόμενο αποσύνδεση (dissociation). Ο Κάι δεν βρυχάται από τον πόνο σαν το λιοντάρι, αλλά παγώνει. Το γυαλί στο μάτι τον κάνει κυνικό, βλέπει μόνο την ασχήμια, τα ελαττώματα και λειτουργεί μόνο με μια στεγνή λογική.
Η Γκρέτα, που ξεκινά το αδιανόητο ταξίδι για να τον βρει, είναι η απόλυτη ενσάρκωση της Άνιμα, δηλαδή της εσωτερικής, συναισθηματικής λειτουργίας της ψυχής, που παλεύει να σώσει το Εγώ από την ψυχρότητά του.
Όταν τα ζεστά της δάκρυα πέφτουν στο στήθος του Κάι και λιώνουν το παγωμένο θραύσμα, κάνει ακριβώς ό,τι έκανε ο Ανδροκλής στο λιοντάρι: θεραπεύει το τραύμα (το αγκάθι) με ψυχραιμία και συμπόνια.
Στον Κοσμικό Μηχανισμό: Η μάχη Κρόνου και Ήλιου
Σε Αστρολογικό επίπεδο συμβολισμού, αυτό το παραμύθι περιγράφει μια τιτάνια μάχη πλανητικών αρχετύπων, την οποία αναλύει υπέροχα η Liz Greene στο The Astrology of Fate. Η Βασίλισσα του Χιονιού είναι το απόλυτο αρχέτυπο του Κρόνου: αποκρυστάλλωση, χειμώνας, αυστηρά όρια και μια εμμονή με τον χρόνο (μην ξεχνάμε ότι ο Κάι πασχίζει να σχηματίσει τη λέξη «Αιωνιότητα» με παγωμένα πολύγωνα).
Αντίθετα, η Γκρέτα φέρει την ενέργεια του Ήλιου και της Σελήνης: μνήμη, δάκρυα (υγρό στοιχείο), παιδικότητα, και τη φωτιά της ζωής. Το παραμύθι μας δείχνει ότι ο Κρόνιος κυνισμός (το παγωμένο αγκάθι της λογικής) δεν νικιέται προσπαθώντας να λύσουμε έναν “γρίφο”, αλλά μόνο με το Ηλιακό πυρ της καρδιάς…
Μέσα από το πρίσμα του Αρχετυπικού Ταρώ της Rachel Pollack, ο Κάι ζει την αρνητική όψη του Ερημίτη (Κάρτα 9): απομονωμένος στην παγωμένη, στείρα γνώση του. Η Γκρέτα μπαίνει στο παλάτι σαν το Αστέρι (Κάρτα 17), ρίχνοντας τα ιαματικά νερά (τα δάκρυά της) για να τον ξεπλύνει και να τον κατεβάσει στο κέντρο, στη σφαίρα της Καρδιάς, όπου Νους και Συναίσθημα ενοποιούνται.
Η σύνθεση και μια δημιουργική υπόθεση
Εδώ, θα κάνουμε μια δημιουργική υπόθεση. Τον 19ο αιώνα που γράφει ο Άντερσεν, βρισκόμαστε στην καρδιά της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ο κοινωνιολόγος Max Weber περιγράφει αυτή την εποχή ως την “ορθολογικοποίηση” της κοινωνίας, μια διαδικασία που ονόμασε: “απομυθοποίηση του Κόσμου”.
Ο Άντερσεν φαίνεται να διαισθάνεται αυτή τη συλλογική μετάλλαξη του τραύματος. Το νέο “αγκάθι” της ανθρωπότητας δεν είναι πια ο πόνος της σάρκας στην αρένα. Είναι η ίδια μας η διάνοια! Ο κίνδυνος πλέον είναι να γίνουμε τόσο “έξυπνοι”, ορθολογιστές και αποστασιοποιημένοι, που η ψυχή μας να γίνει ένα κομμάτι πάγου.
Ναι, η “Βασίλισσα του Χιονιού” είναι η άμεση αρχετυπική συνέχεια του Ανδροκλή. Απλώς το θηρίο δεν βρίσκεται πια στη φύση, αλλά μέσα στο ίδιο μας το παγωμένο μυαλό.
Σκεφτείτε το λίγο: Σε έναν κόσμο σαν τον σημερινό, γεμάτο οθόνες και “καθρέφτες” που μας κάνουν συχνά να τα βλέπουμε όλα μέσα από ένα πρίσμα κυνισμού και απόστασης, μήπως τελικά κουβαλάμε όλοι από ένα θραύσμα πάγου στο μάτι, νομίζοντας πως η ψυχρή λογική, μας κάνει άτρωτους, ενώ κατά βάθος περιμένουμε την “Γκρέτα” μέσα μας να κλάψει για να μας ελευθερώσει;
Πώς νιώθετε ότι το βιώνουμε εμείς αυτό σήμερα στην καθημερινότητά μας;
Το ζούμε καθημερινα μεσα απο την απόσταση που βάζουμε στα συναισθήματα μας και την “ασφαλεια” της ψυχρής λογικής. Δείχνουμε δυνατοί, αλλα μεσα μας συχνά περιμένουμε μια στιγμη αλήθειας για να λυγίζουν και να απελευθερωθουμε.
Καλώς την και ακριβώς! Αυτό που αναφέρεις είναι το αιώνιο πρόβλημα να κρατάμε ισορροπίες μεταξύ αυτού που είμαστε αλήθεια, και αυτού που περιμένουν οι άλλοι από μας να είμαστε. Η ψυχρή λογική είναι απλά αυτό που μας επιβλήθηκε. Το υπερεγώ.
Σίγουρα δεν έχω εγώ την απάντηση αλλά και μόνο η αναγνώριση είναι ένα βήμα. Γνωρίζοντας, ξέρουμε γιατί πονάμε. Τώρα αν μπορέσει να γίνει σε μάς η επιθυμία του Φρόιντ («Where id was, there ego shall be.») … we shall see…
«…τότε ίσως αρχίσει να λιώνει λίγο ο πάγος. Έστω από μια σταγόνα κάθε φορά.»
Όντως οι οθόνες κυρίως κάνουν αυτό που λές μα να που τώρα μας φέρνουν πιο κοντά. Ίσως η Γρέτα της εποχής μας να είναι αυτή που θα μπορέσει να χρησιμοποιήσει τον καθρέπτη- οθόνη σαν κατοπτρο που θα ρίξει ήλιο στον πάγο.