Η μικρή ιστορία του Lo Spinario
Ούτε ο Campbell, ούτε ο Jung, ούτε κανείς που έγραψε για Αρχέτυπα ή Σύμβολα, διαβάζεται σαν κανονικό μυθιστόρημα. Χρησιμοποιούνται κυρίως…
Από την αυτοφροντίδα στην αυταγάπη
Πέρασα μερικές μέρες ακόμα φέτος στο πατρικό μετά τις γιορτές. Ένα σπίτι γεμάτο αναμνήσεις και κειμήλια δεν αδειάζει με την μία. Πάνε πέντε χρόνια τώρα. Κάθε τί, μια, δύο και τρεις ιστορίες έχει να πει. Αλλά να και μια που δεν ήξερα: “το αγόρι που βγάζει ένα αγκάθι από το πόδι του”. Μια μικρογραφία ενός ρωμαϊκού αγάλματος, αντίγραφο ενός ελληνιστικού λένε οι πληροφορίες. Όχι μορφή θεού ή ήρωα. Μια απλή σκηνή από μια καθημερινή πράξη αυτοφροντίδας.
Αλλά έχει μια άλλη ιστορία να μας πει: αυτήν της θείας μου. Κάποτε η αδελφή του πατέρα μου ήταν νοσηλεύτρια στον Άγιο Σάββα. Ίσως έχουν περάσει 70 χρόνια από τότε. Ίσως και περισσότερα. Ένας γιατρός του νοσοκομείου, μεγάλος, και πιθανόν στο βαθμό του διευθυντή, χρειάστηκε να νοσηλευτεί εκεί. Όταν ανάρρωσε θέλησε να κάνει κάποιο δώρο στη θεία μου ως ένδειξη ευγνωμοσύνης. Όμως η θεία μου δεν θα έπαιρνε ποτέ χρήματα για κάτι που θεωρούσε όχι μόνο επάγγελμα, αλλά λειτούργημα. Ο πρώην ασθενής της, από την άλλη, είχε ανάγκη να νιώσει ότι ανταποδίδει την φροντίδα με κάποιον τρόπο. Κι αφού είδε ότι δεν πρόκειται να δεχθεί παρά ένα συμβολικό δώρο, της πρότεινε να διαλέξει από μια βιτρίνα με μικρά πολύτιμα αντικείμενα. Κι η θεία διάλεξε lο spinario.
Κι ύστερα έγινε μοναχή· κι η μικρογραφία έμεινε στον πατέρα μου.
Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
Για σήμερα ήθελα να σταθώ σε κάποια ερωτήματα, συμβολισμούς και συσχετίσεις που με οδήγησε η σκέψη μου.
Γιατί η θεία να διαλέξει ένα αγαλματάκι ενός παιδιού που φροντίζει μόνος του τον εαυτό του;
Ήταν προεικόνιση της αποχώρησής της από τα εγκόσμια;
Ήταν η συνειδητοποίηση ότι μπορείς να φροντίσεις τους άλλους μόνο αν είσαι ικανός να φροντίσεις τον εαυτό σου;
Δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς αισθάνθηκε όταν το είδε. Όμως οι συμβολισμοί είναι κοινοί στο κοινωνικό ασυνείδητο και εμένα μου ήρθε ο εξής συνειρμός:
Η ιστορία του Ανδροκλή με το λιοντάρι. Σε αυτήν την ιστορία, το λιοντάρι είναι που έχει το αγκάθι στην πατούσα του. Και το λιοντάρι είναι ένα ζώο επικίνδυνο. Όμως, χωρίς φόβο το πλησίασε ο Ανδροκλής και του το αφαίρεσε. Χωρίς δισταγμό, κινδύνεψε για να βοηθήσει. Σε μια εποχή που δεν υπήρχε το Χριστιανικό ιδεώδες ή η έννοια του αλτρουισμού, υπήρχε ένας μύθος που παρουσίαζε έναν άνθρωπο που ρισκάρει για να βοηθήσει. Και αυτό γεννάει την εξημέρωση και την αγάπη την αδιάρρηκτη.
Αλλά ο Ανδροκλής δεν βοήθησε το λιοντάρι για να αγαπηθεί από αυτό. Ο Ανδροκλής είναι το πρότυπο του ανθρώπου που έχει κάνει όλη την διαδρομή προς την ωρίμανση και είναι στον δρόμο της επιστροφής, εκεί που η δράση είναι κυρίως το δόσιμο. Το οποίο είναι και η μεγαλύτερη ευτυχία. ίσως και η μεγαλύτερη αγάπη για μας τους ίδιους. Γιατί στο δόσιμο το χωρίς δισταγμό βρίσκεται η ουσία του να είσαι άνθρωπος.
Αλλά πριν, πρέπει να έχεις μάθει να αφαιρείς τα δικά σου αγκάθια. Ώστε να περπατάς με άνεση από την μια· αλλά και να ξέρεις τον τρόπο να τα βγάζεις.
Και άλλος ένας συμβολισμός, τελείως δικός μου αυτή τη φορά- μιας και η θεία μου δεν ήξερε βελονισμό: Το σημείο όπου φαίνεται να βρίσκεται το αγκάθι θεωρείται, για όσους ξέρουν, ένα από τα πιο δυνατά. Ηρεμεί, γειώνει, θρέφει, απελευθερώνει από τον φόβο. Το πρώτο σημείο του μεσημβρινού του νεφρού. Είναι ένα σημείο που πρέπει να έχει τρυπηθεί κανείς — κυριολεκτικά ή μεταφορικά — για να γίνει αυτό που είναι προορισμένος να γίνει.
Αυξάνοντας τα «ερωτήματα» κι επεκτείνοντας τους «συμβολισμούς και τις συσχετίσεις».
Από το Spinario στον Ανδροκλή και την Εξέλιξη του Ήρωα:
Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σύμπλεγμα συμβόλων που, σύμφωνα με την κλασική κατάταξη του νεοπλατωνικού Σαλλούστιου, ανήκει ξεκάθαρα στους Ψυχικούς μύθους.
Οι εξωτερικές εικόνες του ρωμαϊκού Κολοσσαίου ή του μπρούντζινου αγάλματος δεν περιγράφουν ιστορικά γεγονότα, αλλά τον εσωτερικό μηχανισμό της ίδιας μας της ψυχής όταν έρχεται αντιμέτωπη με τον πόνο και τη φύση της.
Το κοινό νήμα που συνδέει το άγαλμα του Spinario (το αγόρι που βγάζει το αγκάθι) με τον μύθο του Ανδροκλή και του Λιονταριού, είναι η βαθιά κατανόηση του πόνου της ενσάρκωσης και η λύτρωση μέσω της φροντίδας.
Το Αγκάθι της Ύπαρξης και ο Χρόνος:
Ιστορικά και βιολογικά, το αγκάθι στο πόδι ήταν (και είναι) μια από τις πιο κοινές, καθημερινές ταλαιπωρίες του ανθρώπου, αλλά και των ζώων, που περπατάνε στη γη. Είναι η πιο κοινή υπενθύμιση της θνητότητάς μας. Όμως, το πόδι συμβολίζει την επαφή μας με την πραγματικότητα, τη γείωσή μας. Το αγκάθι είναι η εισβολή του πόνου του φυσικού κόσμου, μέσα στο σώμα, μέσα στα όριά μας.
Στον μύθο του Ανδροκλή, έχουμε έναν δραπέτη σκλάβο (τον πιο αδύναμο, έναν «απόκληρο» του ρωμαϊκού πολιτισμού) που συναντά τον βασιλιά των θηρίων. Το λιοντάρι, αντί να τον κατασπαράξει, του δείχνει το πληγωμένο του πόδι.
Από την άλλη, στο Spinario, βλέπουμε την απόλυτη παύση. Έχουμε ένα νεαρό, αθώο αγόρι, που σταματάει εντελώς την πορεία του, κάθεται και στρέφει όλη του την προσοχή στον εαυτό του, για να βγάλει το αγκάθι. Ο James Hillman, μέσα από την πολυθεϊστική του ψυχολογία, όπου αντιμετωπίζει την εικόνα ως ζωντανή οντότητα, μας υπενθυμίζει ότι η ψυχή χρειάζεται αυτό το αγκάθι.
Το τραύμα είναι αυτό που αναγκάζει την αδιάκοπη εξωστρεφή δράση να σταματήσει, παγώνοντας τον χρόνο και στρέφοντας τη συνειδητότητα προς τα μέσα. Αυτή η πράξη απόλυτης εσωστρέφειας και αυτοφροντίδας είναι το απαραίτητο πρώτο στάδιο. Δεν μπορείς να γιατρέψεις τον κόσμο, αν δεν σκύψεις πρώτα πάνω από τη δική σου πληγωμένη βάση.
Ο Ψυχολογικός Λαβύρινθος: Εξημερώνοντας το Ένστικτο:
Αφού το αγόρι βγάλει το αγκάθι, το σκηνικό διευρύνεται και μεταφερόμαστε στον Ανδροκλή. Αν δούμε τον μύθο του Ανδροκλή μέσα από τον φακό του Carl Jung (και συγκεκριμένα στο έργο του Σύμβολα της Μεταμόρφωσης, όπου αναλύει τη δυναμική της ψυχικής ενέργειας), το λιοντάρι δεν είναι ένα εξωτερικό ζώο, αλλά το δικό μας ωμό, ζωώδες ένστικτο — η Λίμπιντο ή η Σκιά μας. Το αγκάθι στο πόδι του λιονταριού είναι το ψυχολογικό τραύμα, το ψυχολογικό “σύμπλεγμα” που κάνει τη ζωτική μας ενέργεια να πονάει, να θυμώνει και να γίνεται επικίνδυνη, ακόμα και για εμάς τους ίδιους.
Ο James Hillman, στην Πολυθεϊστική Ψυχολογία του (όπου αντιμετωπίζει τις εσωτερικές εικόνες ως αυθύπαρκτες οντότητες), θα μας έλεγε πως η ψυχή χρειάζεται τον πόνο του αγκαθιού για να μας αναγκάσει να σταματήσουμε. Το Spinario είναι η απόλυτη εικόνα της εσωστρέφειας: ο χρόνος παγώνει, η δράση σταματά, και ο συνειδητός νους σκύβει με τρυφερότητα πάνω από την πληγωμένη του βάση. Είναι η αυτοφροντίδα ως προϋπόθεση για να μπορέσεις να …ξαναπερπατήσεις!
Όπως εξηγεί η Sallie Nichols στο Jung and Tarot, αυτή η δυναμική αποτυπώνεται τέλεια στην Κάρτα 8 της Μεγάλης Αρκάνας, τη Δύναμη, όπου μια μορφή κλείνει το στόμα του λιονταριού όχι με τη βία, αλλά με απόλυτη ηρεμία και συμπόνια. Ο Ανδροκλής είναι η ανδρική, πρακτική εκδοχή αυτής της κάρτας: δαμάζει το θηρίο όχι με το σπαθί, αλλά με τη συμπόνια.
Ο Κοσμικός Μηχανισμός: Αστρολογική Αρχιτεκτονική:
Αυτό το ταξίδι είναι απόλυτα χαρτογραφημένο και Αστρολογικά. Η συνάντηση Ανδροκλή και Λιονταριού είναι η τέλεια ενσάρκωση του άξονα Λέοντα – Υδροχόου. Το λιοντάρι φέρει την ηλιακή, εγωική ενέργεια (ο Λέων φυσικά ενσαρκώνει την ηλιακή ενέργεια του Λέοντα), ενώ ο «Ανήρ» (ο Άνθρωπος) συμβολίζει τον Υδροχόο, το κατεξοχήν αρχέτυπο της ανθρωπιάς, της συλλογικότητας και της ισότητας. Το άγριο, ατομικό πάθος εναρμονίζεται με την ανθρώπινη αλληλεγγύη.
Παράλληλα, το ίδιο το αγκάθι είναι το στοιχείο του Κρόνου (σκληρό, περιοριστικό, μια επώδυνη υπενθύμιση του περιορισμού της ύλης), ενώ η πράξη της αφαίρεσής του από το πόδι, το οποίο κυβερνάται από τους Ιχθύς, (το ζώδιο της ενσυναίσθησης και της διάλυσης των ορίων) απαιτεί τη λεπτομερή, πρακτική και χειρουργική φροντίδα της Παρθένου.
Η ανάλυση αυτού του άξονα δείχνει πώς η ταπεινή, πρακτική φροντίδα (Παρθένος) μπορεί να εξημερώσει και να σώσει την περήφανη, άγρια ζωτικότητα (Λέων/Ήλιος). Πάνω από όλα, όμως, πλανάται το αρχέτυπο του Χείρωνα, του Πληγωμένου Θεραπευτή: Ο Ανδροκλής μπορεί να νιώσει τον πόνο του λιονταριού, ακριβώς επειδή γνωρίζει βαθιά τι σημαίνει να είσαι κυνηγημένος και ανήμπορος.
Ερμητικά μιλώντας, ο μύθος συμβολίζει το φυσικό μας σώμα και τον υλικό κόσμο. Το αγκάθι είναι ο πόνος της ενσάρκωσης. Όταν ο Ανδροκλής ή το αγόρι βγάζουν το αγκάθι, ανοίγουν τον δρόμο για να ανέβει η ενέργεια προς την κεντρική σφαίρα της Καρδιάς, της Ομορφιάς και της Ενοποίησης.
Η Εξέλιξη του Ήρωα και η “Δόξα του Ανδρός”:
Ιστορικά και μυθολογικά, το «κλέος» (η δόξα) στον αρχαίο κόσμο, ορίζονταν μέσα από τον φόνο (συμβολικά) και την κυριαρχία. Ο Ηρακλής παίρνει τη δόξα του πνίγοντας το Λιοντάρι της Νεμέας και φορώντας την προβιά του. Είναι η επικράτηση του πολιτισμού πάνω στην άγρια φύση. Το όνομα Ανδροκλής σημαίνει “Η δόξα του ανθρώπου” (Ανήρ + Κλέος). Στην εποχή του Ηρακλή, το “κλέος” κατακτιόταν με την επιβολή του εκκολαπτόμενου Ανθρώπινου Νου πάνω στην Άγρια Φύση.
Όμως ο Ανδροκλής (που είναι ένας ταπεινός, δραπέτης σκλάβος) πετυχαίνει το αληθινό κλέος όχι σκοτώνοντας το θηρίο, αλλά θεραπεύοντάς το. Εδώ έχουμε μια τεράστια εξέλιξη στον Μονομύθο του J. Campbell (The Hero with a Thousand Faces: Η εξέλιξη της μορφής του Ήρωα): ο Ήρωας δεν είναι πια ο πολεμιστής που υποτάσσει τη Φύση, αλλά ο θεραπευτής που εναρμονίζεται μαζί της.
Η Σύνθεση: Μια δημιουργική υπόθεση – Η πολιτική σημειολογία της Φροντίδας:
Εδώ, θα κάνουμε μια δημιουργική υπόθεση αντλώντας από την κοινωνική σημειολογία του J.P. Vernant. Αν τολμήσουμε να υποθέσουμε ότι το αγαλμα του Spinario και ο Ανδροκλής, ΔΕΝ είναι δύο διαφορετικές ιστορίες, αλλά τα δύο απαραίτητα στάδια της ίδιας αλχημικής διαδικασίας, αποτελώντας ταυτόχρονα έναν κωδικοποιημένο καθρέφτη ριζοσπαστικής κοινωνικής κριτικής;
Το Spinario (η αυτοφροντίδα) είναι το πρώτο στάδιο. Είναι η στιγμή που αναγνωρίζεις τον δικό σου πόνο. Είναι αδύνατον να γίνεις Ανδροκλής (να φροντίσεις τον “Άλλον”, το άγριο, το τρομακτικό, την κοινωνία ή το τραύμα του συντρόφου σου) αν πρώτα δεν έχεις καθίσει στη σιωπή, σαν το νεαρό αγόρι, για να βγάλεις το αγκάθι από τη δική σου πατούσα. Η ενσυναίσθηση του Ανδροκλή προς το λιοντάρι πηγάζει από τη βαθιά του γνώση για το τι σημαίνει να πονάς και να νιώθεις ανήμπορος (ως δραπέτης σκλάβος).
Η Ρώμη διασκέδαζε βλέποντας σάρκες να ξεσκίζονται, στο όνομα των νόμων της. Απέναντι σε αυτή την τυφλή γραφειοκρατία του θανάτου, η αφήγηση αντιπαραβάλλει τη μνήμη της Φύσης: Το θηρίο θυμάται το καλό. Το λιοντάρι αποδεικνύεται πιο «άνθρωπος» από τους Ρωμαίους πολίτες που διψούν για αίμα. Και ο ταπεινός σκλάβος ενσαρκώνει την αληθινή «Δόξα» (κλέος) του είδους μας. Η αυτοφροντίδα (Spinario) γεννά την ενσυναίσθηση, και η ενσυναίσθηση (Ανδροκλής) ακυρώνει την κτηνωδία του συστήματος.
Οπότε, ποιο είναι το σημείο τομής; Ότι η σωτηρία (είτε από τη ρωμαϊκή αρένα όπου το λιοντάρι αρνείται να φάει τον Ανδροκλή, είτε από την εσωτερική μας κόλαση) δεν έρχεται μέσα από ηρωικές μάχες με σπαθιά, όπως έκανε ο Ηρακλής ή ο Περσέας. Έρχεται μέσα από μια μικροσκοπική, σχεδόν χειρουργική πράξη φροντίδας και απομάκρυνσης του μικρού, αιχμηρού πόνου.
Η Τελική Σύνθεση:
Δεν υπάρχει τίποτα αποσπασματικό σε αυτό το αρχετυπικό πλέγμα. Ο Ηρακλής άνοιξε τον δρόμο για να επιβιώσει ο άνθρωπος ως κυρίαρχο είδος, αλλά ο Ανδροκλής μας δείχνει πώς να μην καταστρέψουμε αυτό που γίναμε. Το αγόρι που βγάζει το αγκάθι από το πόδι του είναι ο σπόρος. Ο σκλάβος που βγάζει το αγκάθι από το πόδι του λιονταριού είναι το άνθος.
Η αληθινή εξέλιξη της Νοημοσύνης και του Πολιτισμού δεν είναι η ικανότητά μας να χτίζουμε αρένες, αλλά η γενναιότητά μας να γονατίζουμε μέσα σε αυτές, διαλέγοντας τη συμπόνια αντί για το σπαθί, αναγνωρίζοντας πως ο πόνος του άλλου —ακόμα και του πιο άγριου θηρίου— είναι τελικά και δικός μας.
________________________________________
Πηγές για Μελέτη
1. Carl G. Jung, Symbols of Transformation: Για την ανάλυση της Λίμπιντο και το πώς η ζωική ενέργεια τραυματίζεται και μετουσιώνεται.
2. James Hillman, Re-Visioning Psychology: Για την κατανόηση του πώς οι μυθικές εικόνες (όπως το Spinario) λειτουργούν ως “ψυχικές στάσεις” και ανάγκες της ίδιας της ψυχής.
3. Sallie Nichols, Jung and Tarot: An Archetypal Journey: Για τη σύνδεση της κάρτας της Δύναμης με την εξημέρωση του εσωτερικού Λιονταριού μέσω της τρυφερότητας.
4. Joseph Campbell, The Hero with a Thousand Faces: Για το πώς η έννοια του Ήρωα και της “δόξας” εξελίσσεται από την υλική επικράτηση στην πνευματική φώτιση.
5. Liz Greene, The Astrology of Fate: Για την εξαιρετική της ανάλυση στον άξονα Λέοντα (Ήλιος/Εγώ) – Υδροχόου (Ανθρωπότητα/Συλλογικότητα) και την απομυθοποίηση του Ηρακλή.
6. Carl G. Jung, Aion: Researches into the Phenomenology of the Self: Ειδικά τα κεφάλαια για την ενσωμάτωση της Σκιάς και την έννοια της “ολότητας” έναντι της απλής “καλοσύνης”.
Στέλιο, καταπληκτική όπως πάντα η ματιά σου σε γνώση, εμπειρία και ανάλυση
Σ’ ευχαριστώ για την συμβολή στην διεύρυνση του θέματος!
Υ.Σ. Ελπίζω αυτή η χρονιά να μου φτάσει να διαβάσω τον Campbell!🤭
Ούτε ο Campbell, ούτε ο Jung, ούτε κανείς που έγραψε για Αρχέτυπα ή Σύμβολα, διαβάζεται σαν κανονικό μυθιστόρημα. Χρησιμοποιούνται κυρίως σαν “Λεξικά”. Ψάχνεις να βρεις μια ερμηνεία, μία σύνθεση, όχι συγκεκριμένη εξιστόρηση.